Beslenme kültürümüzde Çanakkale seramikleri

Beslenme kültürümüzde Çanakkale seramikleri
13 Temmuz 2015, 16:12

Çanakkaleli iş adamı Niyazi Önen’in Çanakkale seramikleri koleksiyonundan 56 eser, Çanakkale’de Er Hamamı’ndan müzeye dönüştürülen Çanakkale Seramik Müzesi’nde sergileniyor. Beslenme kültürünün tüm maddi öğeleri gibi Çanakkaleler de önemli birer kültür taşıyıcısı. Müzenin koordinatörü Övgü Gökdağ, kültürümüzde merkezi rol oynayan seramiklerle ilgili bilgiler verdi. Ancak Geleneksel Çanakkale Seramikleri daha detaylı röportajları ve araştırmaları hak ediyor.

İPEK AHU SOMAY

- Çanakkale seramikleriyle ilgili bilgi verir misiniz?
-Geleneksel Çanakkale Seramikleri, 17. yüzyılın sonlarından itibaren 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Çanakkale'de üretilen özgün ve ayırt edici form ve desenlere sahip seramiklerdir. Yapımında genellikle kırmızı kil kullanılmıştır. 19. ve 20. yüzyıllara tarihlenen eserlerde, çeşitli boyutlarda; testiler, sürahiler, ibrikler, tabaklar, vazolar, yazı-setleri, mangallar, şekerlikler, insan ya da hayvan figürleri, gemi şeklinde gaz lambaları, hayvan biçimli testiler gibi başka hiçbir yerde bulunmayan özgünlükte formlar üretilmiştir. Formlarda kullanılan desenler ve rozetler tamamen Çanakkale'ye özgü olup bir bakışta tanınacak kadar farklıdır. Özellikle tabaklarda kullanılan evler, selviler, hayvanlar, bitkiler, gemiler, çarkıfelek ve akıtma desenler Türkiye'nin diğer bölgelerinde üretilen seramik desenlerinden oldukça farklıdır. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Geleneksel Türk El Sanatları Bölüm Başkanı Yrd. Doç.Halide Okumuş hocamızın 2000 yılında Mimar Sinan Üniversitesi'nde hazırladığı yüksek lisans tezinin konusu Çanakkale Seramikleri'nde Form ve Dekor İlişkileri'dir. Bu teze göre Yemek ve Servis Kapları ana başlığı altında tabaklar, kaseler, sahanlar, tuzluklar, baharatlıklar, meyvelikler, şekerlikler ve kevgirler bulunmaktadır. Sıvı Madde Kapları ana başlığı altında sürahiler, maşrapalar, çaydanlıklar, fincan ve fincan zarfları, kadehler, testiler, küpler, mataralar, şişeler, ibrikler ve fıçı biçimli kaplar bulunmaktadır. Bu sınıflandırmadan da anlaşılacağı üzere Geleneksel Çanakkale Seramikleri'nin büyük bir bölümü aslında ev ve mutfak eşyası olarak üretilmiş ve tüm dünyaya Çanakkale'den gemilerle ihraç edilmiştir. 1960'larda Çanakkale merkezinde bulunan seramik atölyeleri şehri yangın tehlikesinden korumak amacıyla kapatılınca neredeyse tüm üretim durma noktasına gelmiştir. Üretim tekniği açısından Troya'dan bugüne gelen bir geleneğin devamıdır.

- Çanakkale seramikleri başka hangi amaçlarla kullanılıyordu?
- Ana olarak 4 farklı formdan bahsedebiliriz. İlki bahsettiğimiz gibi yemek kültürüyle ilgili; tabak, çanak, şekerlikler, su testileri, maşrapalar, yoğurt kapları, peynir küpleri, sahanlar. Bunlar envai çeşit boylarda üretilmiştir. Çok değişik formlarda, çarık şeklinde tuzluk biberlik, kuşlu şekerlikler… Bir sofrayı tamamen Çanakkale'yle donatabilirsiniz. Çok büyük boylarda, etrafı taşla çevrilip, eski tarz kilerlerde kuma gömülenler var. Bir şekilde yemek kültürünün içinde yer alan, yarı figürin, ama daha çok törensel amaçla kullanılanlar var. Baharın gelişini kutlayan, kız ve erkek çocukların doğumu için üretilen testiler, ölümlerde çıkarılan siyah testiler bu grubun içinde yer alır. Figürinleri başka bir form olarak kabul ediyoruz. Deve, at, kanguru, aslan, asker gibi heykelimsi ya da heykel diyebileceğimiz gruplar. Dördüncü grup ise figüratif tabaklar; duvara asmak için yapılan büyük boy tabaklar. Bunlar yemekte kullanılmıyor, üzerlerinde envai çeşit figür var. Gemiler, Çanakkale evleri, hayvanlar, soyut diyebileceğimiz yarı motif yarı çiçek figürler… Yağ lambalarını da atlamayalım. Tamamen ayrı bir grup. Bir de çift amaçlı formlar var, mesela iki tane fıçı. Bunlar zeytin ve zeytinyağı gibi iki ürünü taşıyabiliyordu.

- Çanakkaleleri diğer seramiklerinden ayıran başka ne gibi özellikleri var?
- Çanakkale'de farklı farklı killer var. Hem hammadde hem renkler burada. Erkekler kili çıkarıyor. Kadınlar seramikleri üretiyor ve kızlarına, gelinlerine öğretiyor. Çanakkale seramiklerinde tornacı ve desenci farklı. Ve yüze yakın form var. Geleneksel Çanakkale Seramikleri'nin öneminin desen ve formlarındaki özgünlükten geldiğini söyleyebiliriz.
- Gerek akademide gerek güncel hayatta Geleneksel Çanakkale Seramikleri unutulmuş ve köşede kalmış gibi. Bu durum nasıl değişebilir?
- Günümüzde Geleneksel Çanakkale Seramikleri öğretilemiyor, çünkü müfredatı yok. Onaylanır ise sertifikalı bir program açmayı düşünüyoruz. Halk Eğitim'den aldığınız seramik eğitimiyle, Çanakkale yapamıyorsunuz çünkü. Bizim bir de coğrafi işaret, standartlaşma çalışmamız var. Geleneksel Çanakkale, Çanakkale'de iki şekilde üretiliyor: Birincisi replikalar .İkincisi ise Modern Geleneksel Çanakkaleler. Yani eski teknikle yapılan ama yeni form ve desenler uygulanan Çanakkaleler. İkisini birbirinden ayırmak lazım. Replikalara isim koymazsanız, belli bir pazar oluşturulması, tabana yayılması mümkün olamayacaktır. Diğer taraftan bugün modern Çanakkale çalışanların, sanatçıların önünün açılması lazım. Bir diğer projemiz ise, iki, üç senemizi alacak daha zor bir iş, Çanakkale seramikleri form, desen ve renk envanterinin çıkarılması. Midilli gezisi de planlarımız arasında. Midilli'de Geleneksel Çanakkale üreten ustalar var. Buradan giden ustalar. Onlara müzede bir sergi açmak istiyoruz.

Niyazi Önen'in Çanakkale Seramikleri Koleksiyonu Sergisi 20 Şubat 2016'ya kadar ziyaret edilebilir.

Fotoğraflar: Yüksel Ergen, Geleneksel Çanakkale Seramiği Koleksiyonu'ndan